Waar de Zaan welvaart bracht.

Langs de rivier ontstond het gezicht van de Zaanstreek.
Eeuwenlang vormde de Zaan de levensader van de streek. Over het water kwamen grondstoffen binnen, vertrokken producten naar de rest van de wereld en groeide een van de eerste industriegebieden van Europa.
Langs de dijk vestigden zich kooplieden, ondernemers en ambachtslieden. Hun huizen veranderden mee met de tijd: eenvoudige houten woningen groeiden uit tot statige koopmanshuizen, gevels werden vernieuwd en interieurs weerspiegelden de groeiende welvaart.
Veel van deze panden dreigden later te verdwijnen. Dankzij zorgvuldig herstel en soms spectaculaire verhuizingen kregen ze op de Zaanse Schans een tweede leven.
Zo vertelt de Kalverringdijk niet alleen het verhaal van wonen en werken langs de Zaan, maar ook van een erfgoed dat behouden bleef voor volgende generaties.
Kalverringdijk 1, Theekoepel (Tinkoepel)
Tweede helft 18e eeuw
Verplaatst naar de Zaanse Schans: 1967
Rijksmonument
Een houten theehuis met Barokke stijlkenmerken, ooit verscholen in een tuin aan de Zaan achter een herenhuis in Zaandam. Toen de woning werd verbouwd tot bank, raakte de koepel zijn functie en glans kwijt. Dankzij de inzet van stichting Zaans Schoon kreeg het bouwsel een tweede kans: in 1967 hing de complete koepel in de takels van een drijvende bok, op weg naar zijn nieuwe plek naast de Julianabrug. Jarenlang deed het dienst als VVV-kantoor, tot een tingieter zich er in 1983 vestigde. Sindsdien heet het de Tinkoepel.

Kalverringdijk 3, Museum Zaanse Tijd
Eind 18e eeuw
Herbouwd op de Zaanse Schans: 1974
Rijksmonument
Aan de Dorpsstraat in Assendelft had dit negentien meter lange pand een sobere voorgevel, zoals daar wel meer voorkwam. Schijn bedroog: menig thuiswever bouwde vanuit zo'n pand een aanzienlijk vermogen op. Op de Zaanse Schans kreeg het pand daarom een rijke Lodewijk XVI-klokgevel, afkomstig van een ander Zaans huis. Het is hiermee het enige pand op de Zaanse Schans met een klokgevel mét kuif, vleugels en krullen. Sinds de opening door prins Claus in 1976 tikt hier de tijd terug: als klokkenmuseum, met een beheerdersechtpaar dat het huis tot leven bracht.

Kalverringdijk 5, Museumwinkel Albert Heijn
19e eeuw
Herbouwd op de Zaanse Schans: 1965
Rijksmonument
Toen Albert Heijn in 1962 zijn 75-jarig bestaan wilde vieren met een replica van de allereerste winkel, bleek dat pand in Oostzaan niet representatief genoeg voor de karakteristieke Zaanse houtbouw. De oplossing kwam uit Zaandam: een ander AH-pand, wél met de juiste uitstraling, verhuisde in 1965 naar de Kalverringdijk en werd ingericht met authentieke kruidenierswinkel-inventaris. Een bijzonder detail schuilt op de verdieping: het 'blote voetenmarmer', een geschilderde vloerafwerking die ontstond doordat men met blote voeten door de nog natte verf liep. Sinds 1967 stap je hier zo de 19e-eeuwse kruidenierswereld in.

Kalverringdijk 7, Woonhuis
Midden 17e eeuw, met deels 18e-eeuwse voorgevel
Verplaatst naar de Zaanse Schans: 1963
Rijksmonument
De enige woning op de Zaanse Schans met twee volledige verdiepingen, een zeldzaamheid in de traditionele Zaanse houtbouw. Het huis uit circa 1650 is volledig opgebouwd uit grenenhout en draagt een rijk gesneden houten kuif aan de gevel. Voordat het naar de Schans verhuisde, deed het dienst als manufacturenwinkel en groentezaak middenin Zaandam. De zwaar beschadigde voorgevel werd door architect Cornelis de Jong nauwkeurig gereconstrueerd aan de hand van oude foto's, voordat het huis in de jaren zestig spectaculair per dieplader naar de Kalverpolder werd vervoerd.

Kalverringdijk 8, Woonhuis
Ca. 17e eeuw
Herbouwd op de Zaanse Schans: 1968
Gemeentelijk monument
Dit pand in Zaandam stond op geen enkele monumentenlijst en dreigde te verdwijnen voor een fabrieksuitbreiding. Nader onderzoek bracht verrassend nieuws: geen 18e-eeuws, maar een 17e-eeuws pand, met bouwsporen van een dooddeur, een kelder, een opkamer en een dubbele stookplaats met fraai bewaarde betegelde wanden. Een onverwachte, waardevolle vondst kreeg zo alsnog een plek op de Zaanse Schans. Bijzonder is het walhuisje aan het water, vanwaar vroeger rechtstreeks in de sloot de was werd gedaan. Kijk ook eens omhoog: de sierlijke gevelmakelaars op de nok, ooit bedoeld om de dakconstructie te verstevigen, moesten later de bewoners symbolisch dichter bij de hemel brengen.

Kalverringdijk 9, Woonhuis
19e eeuw
Verplaatst naar de Zaanse Schans: 1963
Rijksmonument
Eén huis, twee levens: dit pand is samengesteld uit twee afzonderlijke woningen uit Zaandam, Oostzijde 8 en Bloemgracht 21, die allebei moesten wijken voor stadsvernieuwing en afzonderlijk te klein waren voor modern wonen. Bloemgracht 21 was zelfs al eerder verplaatst en bracht zijn sfeervolle Zaankamer mee, met een gesneden rozet en bloemslingers aan het plafond. Oostzijde 8 vormt nu het voorhuis: ooit bakkerswinkel 'De Beschuitmand', met een winkelpui die op de Zaanse Schans weer plaatsmaakte voor een gemetselde gevel met ramen en deur, precies zoals het pand er ooit uitzag.
Kalverringdijk 10, Woonhuis
Eerste helft 18e eeuw
Gedemonteerd en herbouwd: 1965
Gemeentelijk monument
Bekend als 'het huis van juffrouw Albestel', genoemd naar bewoonster Stijntje Kluijver-Smit, berucht om haar grillige smaak en eindeloze verbouwingen. Na een ingrijpende verbouwing in 1770 kreeg het pand in Koog aan de Zaan een gemetselde pui met een uit hout gesneden Mercurius boven de deur. Toen het moest wijken voor het Coentunnelviaduct, bleek het door de vele verbouwingen onmogelijk om het huis in één stuk over te brengen: de indrukwekkende stenen voorgevel reisde in een nieuwe houten constructie mee naar de Zaanse Schans. Het huis ligt er nu sfeervol op een eigen eilandje, bereikbaar via een bruggetje dat vroeger hoog genoeg moest zijn voor passerende hooipramen.
Kalverringdijk 11, Woonhuis
17e eeuws
Gedemonteerd, herbouwd 1958-1959; keukenuitbouw overgevaren 1958
Rijksmonument
Dit pand schreef geschiedenis: het allereerste huis dat op de Zaanse Schans werd herbouwd, nadat de aanleg van de Beatrixbrug in Zaandam sloop dreigde. De restauratie werd gezamenlijk begeleid door gemeentearchitect G.F.J. Hamel en J. Schipper, de geestelijk vader van de Zaanse Schans. Nog voordat het houtbouwreservaat goed en wel bestond, moesten zij hier al de eerste fundamentele knopen doorhakken over hóe je een monument eigenlijk restaureert. Jarenlang stond het als enige woning op de Schans. Na de familie Witlox, wier zoon in 1960 als eerste kind ter wereld kwam op de Schans, streek in 1961 de familie Bosman neer. Vanuit mosterdmolen De Huisman begon molenaar Bosman met het maken van de inmiddels beroemde Zaanse mosterd, nog altijd geproduceerd door zoon Frank Bosman.
Kalverringdijk 13-15, Restaurant De Hoop op 'd Swarte Walvis
Weeshuis 1717, vleethuis 18e eeuw, Oostzijde: 10 eind 18e eeuw
Herbouwd: 1965
Rijksmonument
Drie gebouwen, één verhaal. Toen het weeshuis in Westzaan in 1955 gesloopt dreigde te worden, bewaarde geestelijk vader Jaap Schipper de vrijkomende bouwmaterialen alvast, in de hoop op een toekomstig restaurant. Tien jaar later kreeg dat idee vorm: het weeshuis, aangevuld met een woonhuis uit Zaandam voor de keuken, en een pakhuisreplica als vleethuis. Het bijzondere tegeltableau met Salomo's oordeel boven de smuiger in de Regentenkamer heeft een eigen omzwerving: het origineel bleek gestolen, waarna Jaap Schipper in Hoorn een gespiegelde versie opspoorde voor 200 gulden. Zelfs de gevelstenen kregen een tweede leven: het restant van de originele, in 1955 opgeslagen stenen zit verwerkt in de plint van het pand.
Kalverringdijk 17, Koopmanshuis Het Noorderhuis
Tweede helft 17e eeuw, vergroot 1725 en 1750
Overgevaren: 1970
Rijksmonument
Rond 1670 was dit huis niet groter dan de huidige voorkamer: sober, houten, zonder verwarming. Warmte kwam van gloeiend hout in een stoof onder de rokken, of in een beddenpan. Pas in 1725, met de bouw van de achterkamer, kreeg het huis een schouw. In 1750 volgde een Zaankamer voor de zomer. Rond 1800 liet eigenaar Jan Pietersz. van Bergen het pand grondig verfraaien in Empirestijl: een stenen gevel, een nieuwe ingangspartij. Via dochter Aaltje van Bergen kwam het huis bij de familie Vis, en in 1914 bij historicus Gerrit Jan Honig, die de 'witjes' en het snijraam toevoegde. Boven de voordeur herinnert een paneel nog aan alle drie de families. In 1970 samen met buurhuis 't Koopmanshuis d'Mol naar de Schans gevaren; koningin Juliana opende het in 1972.

Kalverringdijk 19, Koopmanshuis d'Mol
Tweede helft 17e eeuw, verbouwd 1795
Overgevaren: 1970
Rijksmonument
Met dertien kamers het grootste huis van de Zaanse Schans. Het pand was al 130 jaar oud toen bewoner Klaas Neven Mol het rond 1795 liet moderniseren: een symmetrische gemetselde gevel, een rijke entree met gecanneleerde pilasters en Ionische kapitelen, en een snijraam vol symboliek van handel en zeevaart. De familienaam Mol staat er letterlijk op: een mol op een blauwe achtergrond. Later trok de papiermakersfamilie Honig erin, die de Blauwe Kamer en Walviskamer inrichtte, met een tegeltableau van de walvisvaart door Cornelis Boumeester. Hun bijenkorf-wapen prijkt nog altijd op het dak. Het stond van oudsher al naast Het Noorderhuis aan de Lagedijk in Zaandijk, aan de overkant van de Zaan: de rij huizen die je vanaf de Zaanse Schans nog altijd aan de andere oever ziet staan. In 1970 werden beide panden samen naar de Schans overgevaren en opnieuw naast elkaar geplaatst.

Kalverringdijk 21, Woonhuis
Bouwjaar 1630, achteruitbouw 18e-eeuws
Herbouwd: 1970
Rijksmonument
Verffabriek Jan Visser schonk dit 17e-eeuwse woonhuis uit Zaandam eind jaren '60 aan de Zaanse Schans. Te broos om compleet te verplaatsen: architect Cornelis de Jong liet het demonteren en kopieerde waar nodig bouwdelen, waaronder de karakteristieke gecanneleerde geveldelen en het kruiskozijn met glas-in-lood. Achter het huis verrees een gespiegelde reconstructie van een luchthuis uit Krommenie, want de oorspronkelijke aankoop ging niet door. Wel mocht het pand daar nauwkeurig worden ingemeten. Waar het origineel in Krommenie uitkeek over het Kloosterland, kijkt de reconstructie op de Schans nu uit over de Zaan.
