Achter de dijk begon het dagelijks leven.

Langs de paden woonden de mensen die de industrie draaiende hielden.
Toen de bebouwing langs de Zaan steeds dichter werd, ontstonden smalle paden haaks op de dijk. Hier woonden de mensen die de industrie draaiende hielden: wevers, bakkers, ambachtslieden en arbeiders.
Wonen en werken liepen moeiteloos in elkaar over. Achter eenvoudige gevels stonden weefgetouwen, ovens en werkbanken. Iedere uitbreiding, bedstede of aanbouw laat zien hoe gezinnen zich aanpasten aan een veranderende tijd. Langs het Zeilenmakerspad komt dat dagelijkse leven opnieuw tot leven.
Zeilenmakerspad 1, Woonhuis
Bouwjaar 1734
Verplaatst naar de Zaanse Schans: 1964
Rijksmonument
Een statig woonhuis uit 1734, oorspronkelijk uit Westzaan en ooit bewoond door Teunis Slagter, tussen 1817 en 1850 burgemeester van Westzaan. De elegante 19e-eeuwse uitbouw met klokgevel aan de zijkant is een 'goedjaarsend', een typisch Zaanse uitbreiding waarmee welgestelde bewoners na succesvolle jaren hun huis vergrootten. Boven de voordeur prijkt nog altijd het wapen van de banne Westzaan, verwerkt in het deurkalf: in een tijd zonder huisnummers een manier om iets over het pand en zijn bewoners te vertellen. Bijzonder is de dubbele smuiger: twee betegelde stookplaatsen, rug tegen rug gebouwd in twee kamers. Dankzij uitgebreid kleuronderzoek schitteren de kamers vandaag weer in hun oorspronkelijke 18e-eeuwse tinten.
Zeilenmakerspad 2, Het Jagershuis
Ca. 1623
Herbouwd op de Zaanse Schans: 1962
Rijksmonument
Het oudste pand van de Zaanse Schans. Van de bouw rond 1623 tot 1798 was het in bezit van de voorname familie De Jager, eigenaar van meerdere molens, onder wie de Roden Jager en de Groenen Jager. Zelfs het pad is naar hen vernoemd. Het huis bewaart een schat aan vroege 17e-eeuwse bouwkenmerken: een dubbele stookplaats, een wenteltrap, een opkamer met bedstede boven een eigen kelder, en een dooddeur die rechtstreeks een woonvertrek in leidt. Toen het pand in 1955 in handen kwam van de gemeente Zaandam, ontdekte architect G.M.G. Bakker bij nauwkeurig onderzoek tal van verborgen bouwsporen, van de oorspronkelijke wenteltrap tot resten van eikenhouten wagenschot, en kon het Jagershuis teruggebracht worden naar zijn 17e-eeuwse verschijning.

Zeilenmakerspad 3, Woonhuis
Midden 18e eeuw
Verplaatst naar de Zaanse Schans: 1964
Rijksmonument
Een perfect symmetrisch arbeidershuis uit circa 1750, oorspronkelijk met twee huisnummers omdat het pand in tweeën bewoond was. Ondanks zware schade door de watersnood van 1916 bleef verrassend veel van het originele interieur bewaard. Boven de karakteristieke dooddeur prijkt nog altijd de spreuk "Geloof oprecht, 't komt al terecht". De voorgevel is opgebouwd uit grenen planken, met de hand opgeschaafd en met gesmede spijkers bevestigd: liggend en overlappend, een constructie die in de Zaanstreek een 'getrapte weeg' heet (weeg is Zaans voor wand). Achter de groene hekjes langs het water liggen nog de traditionele bleekveldjes, waar ooit de was werd gedroogd en gebleekt.
Zeilenmakerspad 4, Het Bakkerijmuseum
18e eeuw, met bouwelementen uit de 17e eeuw
Verplaatst naar de Zaanse Schans: 1970
Rijksmonument
Dit pand uit Zaandijk combineert wonen met werken: een woonhuis met aangebouwde luif, waarin winkel en bakkerij waren ondergebracht. Van de oorspronkelijke bakkersoven was bij de verhuizing weinig meer over, maar aan de hand van bouwsporen in de fundering kon de volledige, gelaagde oven worden gereconstrueerd: bovenin de bakruimte, gestookt met takkenbossen en zaagsel, daaronder een warmtehoudende zandlaag, en onderaan de rijsoven. Ook de meelschuur en het mothok achter de bakkerij, op de oorspronkelijke plek allang verdwenen, zijn teruggebracht met hulp van mensen die zich de oude situatie nog herinnerden. De deuren aan de slootzijde verraden nog steeds hoe meel en brandstof hier ooit over water werden aangevoerd.

Zeilenmakerspad 5, De Catharina Hoeve
Eind 17e, begin 18e eeuw
Replica gebouwd op de Zaanse Schans: 1987
Gemeentelijk monument
Geen verplaatst origineel, maar een zorgvuldige replica van een authentieke Oostzaanse boerderij: een woonhuis met een kapberg, de karakteristieke Noord-Hollandse stolp met koeienstallen en hooiopslag. Albert Heijn schonk de boerderij in 1987 ter gelegenheid van het 100-jarig jubileum van Koninklijke Ahold NV. In het eerste jaar liepen er Lakevelder koeien op stal en in de wei; vijf jaar later maakten zij plaats voor klein vee en werd de boerderij een kaaswinkel met woning. Sinds een latere kaasmakerij de naam 'Catharina Hoeve' meebracht, draagt het hele complex die naam. De karakteristieke pannenberg, een hooiopslag met een dak en wanden vol dakpannen, kwam er in 2007 nog bij.

Molen De Hadel
Vóór 1879
Herbouwd op de Zaanse Schans: 1967
Gemeentelijk monument
Een wipwatermolen met een scheprad van 1,60 meter doorsnede, waarvan het bovenhuis om een houten spil kon draaien om de wieken op de wind te zetten, en bij harde wind zichtbaar kon 'wippen'. Ooit stonden er tientallen van dit soort molentjes in de Zaanstreek, gebruikt om land droog te malen. De Hadel werd vóór 1879 gebouwd in Midwoud, verhuisde in 1957 naar Bennebroek en vond in 1967 zijn definitieve plek aan het Zeilenmakerspad, precies passend in de Zaanse traditie van molens die meerdere levens kregen. Tot 1947 bemaalde de molen nog de Gecombineerde Polder bij Midwoud.

Zeilenmakerspad 7, Pakhuis De Lelie
Begin 18e eeuw
Herbouwd op de Zaanse Schans: 1973
Gemeentelijk monument
De Zaandorpen ontstonden van oudsher langs het water; achter de rijkere bebouwing aan de dijk liepen smalle paden met arbeiderswoningen, vaak dood op een molen, boerderij of een bedrijfje met overlast. Dat historische beeld is hier nagebouwd. Precies in die traditie paste het om in 1973 het met sloop bedreigde pakhuis De Lelie uit Westzaan aan het eind van het Zeilenmakerspad te herbouwen: een driebeukig pakhuis met twee bouwlagen, op de Zaanse Schans verlengd met enkele balkvakken om er een toneeltje in te maken. De eerste jaren deed het dienst als kijkschuur en tentoonstellingsruimte. Toen in hetzelfde jaar het grote parkeerterrein ten oosten werd aangelegd, veranderde De Lelie meteen van karakter: niet langer het pakhuis aan het einde van het pad, maar het allereerste pand waarmee bezoekers van de Schans kennismaken.
Zeilenmakerspad 8, Wevershuis
17e eeuw
Herbouwd op de Zaanse Schans: 2015
Gemeentelijk monument
In 2011 dreigde dit 17e-eeuwse pand uit Assendelft gesloopt te worden voor nieuwbouw: het had geen monumentale status, waardoor de gemeente de sloop niet kon tegenhouden. Het woonhuis met bedrijfsgedeelte, met een sobere gesloten voorgevel zoals daar destijds gebruikelijk was, kreeg een nieuwe kans op de Zaanse Schans, naast pakhuizen Vrede en De Lelie: een weloverwogen plek, omdat het bedrijfsgedeelte van het Assendelftse pand qua vorm en geteerde gevels goed aansloot bij zijn nieuwe buren. Na demontage in 2011 en herbouw in 2015 is hier het thuiswerk als ambacht in ere hersteld: met weefgetouwen opgesteld, niet langer bewoond maar museaal ingericht, zodat bezoekers het ambacht van de wever van dichtbij kunnen zien.

