Het verhaal van alledag.

Het verhaal van alledag.

Kleine huizen vol slimme oplossingen.

Niet ieder verhaal begint bij een koopman of een molen. Aan het Zonnewijzerspad staat het dagelijks leven centraal.

Compacte woningen werden generatie na generatie aangepast aan veranderende gezinnen, beroepen en gewoontes. Een doorgang naar het achtererf, een waterput, bedsteden of een werkplaats aan huis lijken kleine details, maar samen laten ze zien hoe inventief de Zaankanters waren.

Juist hier wordt duidelijk hoe nauw wonen en werken met elkaar verweven waren.

Zonnewijzerspad 1-2, De Harenmakerij

1743, met 17e-eeuwse werkplaats, herbouwd op de Zaanse Schans: 1962
Rijksmonument

Op de grens van Koog aan de Zaan en Zaandijk maakten generaties lang dezelfde familie 'haren': van paardenhaar gevlochten lappen waarmee de oliemolen de laatste olieresten uit de zaden perste. De familie kreeg zelfs de naam van haar beroep, Harenmaker. De werkplaats met kantoortje, ooit tijdelijk zelf bewoond, is het oudste deel van het pand, in 1743 uitgebreid met een woning ernaast, bereikbaar via een inpandige doorgang. Toen cacaofabriek De Zaan rond 1961 de grond nodig had voor uitbreiding, verhuisde het pand in zijn geheel naar de Zaanse Schans, op een stalen geraamte en achteras, voortgetrokken door een kraanwagen. Werkplaats en woning zijn hier apart in gebruik als twee woningen, elk met een eigen huisnummer.

Zonnewijzerspad 5, Woonhuis

Vroeg 18e-eeuws, herbouwd op de Zaanse Schans: 1967
Gemeentelijk monument

Een charmant arbeidershuisje van het Ezelspad in Zaandijk. In de zijbeuk staan de authentieke bedsteden, waarin men halfzittend sliep, uit angst dat platliggen gevaarlijk zou zijn voor de gezondheid. De oorspronkelijke voorgevel had een dooddeur in het midden, met aan weerszijden een raam. Toen het Ezelpad vroeg in de 18e eeuw volgebouwd raakte en de woninkjes tegen elkaar aan kwamen te staan, ontbrak de ruimte voor een steeg naar het achtererf. De oplossing: een doorgaande gang van voor naar achter, met de dooddeur verplaatst uit het midden van de gevel en een tweede voordeur die toegang gaf tot die gang. Daardoor verschoof ook de stookplaats, van het midden van de voor- en achterkamer naar opzij, en werd de toch al kleine achterkamer nog kleiner. Om dat ruimteverlies te compenseren kwam er een afluiving aan de achterzijde van de woning, waarin nu het keukenblok staat.

Op het erf staat nog een originele waterput, gevuld met regen- en grondwater, zodat men niet naar de sloot hoefde, dezelfde sloot waarop destijds ook de toiletten uitkwamen. Een klein huisje vol verhalen over het dagelijks leven van toen.

Zonnewijzerspad 6, Woonhuis

Ca. 1680, herbouwd op de Zaanse Schans: 1968
Rijksmonument

Een voormalige kosterswoning uit Koog aan de Zaan, die ooit direct naast de Doopsgezinde Vermaning stond. De van oorsprong houten ondergevel werd in de 19e eeuw vervangen door een gemetselde gevel, en juist die gevel reisde in zijn geheel mee naar de Zaanse Schans, terwijl de rest van het huis werd gedemonteerd. Na de schenking door de Doopsgezinde gemeente werd het jarenlang bewoond door het echtpaar IJskes. Bewoner Barend IJskes zette zich bovendien actief in voor het erfgoed: in 1961 was hij medeoprichter van de Vereniging Vrienden van de Zaanse Schans, die de stichting financieel ondersteunde.

Zonnewijzerspad 7, Woonhuis

Vierde kwart 18e eeuw, verplaatst naar de Zaanse Schans: 1967
Rijksmonument

Achter de vergulde bijenkorfjes op het sierlijke tuinhek schuilt het verhaal van de welgestelde familie Honig, bekend van de Zaanse papierindustrie. Het tuinhek is gesmeed door Cornelis Honig, ooit zelf bewoner van het pand toen het nog aan het Weeshuispad in Zaandijk stond. Dit elegante huis uit circa 1780 kreeg rond 1880 zijn kenmerkende uiterlijk met overstekende windveren en verfijnd houtsnijwerk. In 1965 werd het in twee delen, hangend tussen twee kraanwagens, naar de Zaanse Schans vervoerd, onder toeziend oog van talloze nieuwsgierigen. Tussen de schuur en de woning ligt een droogloop, een overkapping waarmee men beschut tegen weer en wind de schuur kon bereiken, en vanuit het Zuidkamertje bieden karakteristieke overhoekse ramen nog altijd een prachtig uitzicht op het pad.

Zonnewijzerspad 8, Woonhuis

Tweede helft 18e eeuw, verplaatst naar de Zaanse Schans: 1963
Rijksmonument

Dit charmante 18e-eeuwse Zaanse huis valt op door de zeldzame slaapkamers op zolder, want vroeger sliep men meestal beneden in bedsteden. Het overhoekse raam gaf bewoners zicht op het pad, terwijl het aangebouwde klompenhossie, Zaans voor klompenhuisje, de kou buiten hield: klompen werden er uitgetrokken om straatvuil niet mee naar binnen te nemen. De voorgevel heeft een traditionele dooddeur, alleen gebruikt bij huwelijken en begrafenissen, terwijl de echte ingang zich in het klompenhossie bevindt. Het huisje staat op gemetselde poeren tussen de heipalen en de vloer, waardoor houtrot geen kans kreeg en er onder het huis zelfs ruimte overbleef waar vroeger de kippen verbleven. Oorspronkelijk stond het pand aan het schilderachtige Meester Cornelispad, waar kunstenaar Frans Mars vol bewondering over sprak. De verhuizing naar de Zaanse Schans verliep opvallend vlot: terwijl architect Cornelis de Jong nog in overleg was, had transporteur Johan Schol het huis al met een kraan van de fundering getild en was hij onderweg.

De mensen die de industrie mogelijk maakten.

Tussen woning, werkplaats en pakhuis ontvouwt zich het dagelijks leven.

de Kwakels